1. Шотқа кім және не үшін тыйым сала алады
Шоттан тыйым салу немесе өндіріп алу бірнеше негізде мүмкін:
- Атқарушылық іс жүргізу — жеке (ЖСО) және мемлекеттік (МСО) сот орындаушылары атқарушылық құжаттар (сот шешімдері, сот бұйрықтары) негізінде қарыздар бойынша әрекет етеді: несиелер, алименттер, айыппұлдар, залалды өтеу.
- Салық берешегі — мемлекеттік кірістер органдары салық пен әлеуметтік төлемдерді төлемегені үшін шығыс операцияларын тоқтата тұрып, өндіріп ала алады.
Сізге қатысты атқарушылық іс жүргізудің бар-жоғын egov.kz порталынан және сот орындаушыларының базаларынан білуге болады.
2. Қанша ұстауға болады: 50% ережесі
«Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» ҚР Заңы (95-бап) маңызды кепілдік белгілейді: борышкердің жалақысынан немесе өзге табысынан өндіріп алу кезінде оған кемінде 50% сақталуы тиіс. Бұл бүкіл жалақыны немесе табысты толық ұстап қалуға болмайтынын білдіреді — жартысы борышкерде қалады. Жалақы түсетін шотқа тыйым да толық көлемде салынбайды.
3. Қандай қаражатты өндіріп алуға болмайды
Заң мақсатты әрі әлеуметтік қаражатты қорғайды. Атап айтқанда, өндіріп алуға жатпайды:
- мемлекеттік жәрдемақылар мен әлеуметтік төлемдер;
- балаларды асырауға алынатын алименттер;
- заңнамада белгіленген өтемақы төлемдері;
- банктер, зейнетақымен қамсыздандыру және әлеуметтік сақтандыру туралы нормаларға сай өндіріп алуға тыйым салынған шоттардағы қаражат.
Егер «тыйым салынған» шотқа дәл осындай ақша түссе, одан өндіріп алу заңсыз — мұны даулауға болады.
4. Картаға тыйым салынса не істеу керек
- Негізін анықтаңыз: атқарушылық іс жүргізу нөмірін және сот орындаушысының байланыс деректерін біліңіз (egov.kz немесе банк арқылы).
- Қаражаттың сипатын дәлелдеңіз: шотқа жалақы, өзін-өзі жұмыспен қамтыған адамның табысы, жәрдемақы немесе алимент түсетінін растайтын құжаттарды дайындаңыз.
- Сот орындаушысына 50% сақтау ережесі мен қорғалған төлемдер тізбесін ескере отырып, тыйымды алып тастау немесе азайту туралы өтініш беріңіз.
- Орындаушының әрекетімен келіспесеңіз, оны жоғары тұрған лауазымды адамға немесе сотқа шағымдаңыз.
- Қарызды өтеу кестесін келісу мүмкіндігін қарастырыңыз — бұл жиі тыйымды тезірек алуға мүмкіндік береді.
5. Тәуекелді қалай азайтуға болады
Қарыздар мен сот хабарламаларын елемеуші болмаңыз — тыйымдардың көбі дәл әрекетсіздіктен туындайды. Берешекті egov.kz-те мезгіл-мезгіл тексеріп, салық пен әлеуметтік төлемдерді уақытында төлеңіз (өзін-өзі жұмыспен қамтығандар үшін бұл e-Salyq Business-те автоматтандырылған), ал әлеуметтік төлемдерді мүмкіндігінше бөлек шотқа алыңыз, сонда олардың сипаты айқын болады.
Материал ҚР Салық кодексі (2025 жылғы 18 шілдедегі № 214-VIII Заң, 2026 жылғы 1 қаңтардан күшіне енген), ҚР Үкіметінің 2025 жылғы 21 қарашадағы № 994 қаулысы және басқа да қолданыстағы актілер негізінде дайындалған. 2026 жылғы маусымға өзекті. Бұл заңды кеңес емес — шешімдерді egov.kz, Мемлекеттік кірістер комитеті және бастапқы дереккөздермен салыстырыңыз.